در بخش دوم مجموعه متون «ترکیه و منازعات انرژی در شرق مدیترانه»، چالش های سیاسی و امنیتی پیش روی ترکیه در بهره برداری از منابع انرژی شرق مدیترانه بررسی می شود.

در بخش امروز از مجموعه متون «ترکیه و منازعات انرژی در شرق مدیترانه»، چالش های سیاسی و امنیتی پیش روی ترکیه در بهره برداری از منابع انرژی شرق مدیترانه را بررسی خواهیم کرد. در این خصوص؛ روابط ترکیه و یونان و چالش مرتبط با قبرس؛ کنار گذاشته شدن ترکیه از مجمع گاز مدیترانه شرقی؛ شکنندگی توافق دریایی – امنیتی ترکیه با دولت وفاق ملی لیبی؛ مداخله آمریکا در تحرکات ترکیه در شرق مدیترانه و محدودیت پتانسیل‌های نیروی دریایی ترکیه بررسی می شود. 

مهم­ترین بُعد چالش­ های سیاسی و امنیتی پیشِ روی ترکیه در مسیر دستیابی به منابع انرژی در شرق مدیترانه، نحوه مدیریت اختلافات با یونان و قبرس است. در شرایط فعلی، به دلیل اختلافات جدی در شرق مدیترانه در مورد منابع نفت و گاز، فضای روابط ترکیه و یونان و به تبع آن، ترکیه و قبرس، تیره ­تر شده است. چرا که ترکیه در دهه­ های اخیر، همواره با یونان بر سر مالکیت چند جزیره اختلاف جدی داشته و در جریان کنترل موج آوارگان سوریه نیز بارها بین آنکارا و آتن، اختلاف به وجود آمده است. علاوه بر این، حضور بیش از شصت هزار نفر از نظامیان ترکیه در بخش ترک نشین قبرس در دهه­ های گذشته، شرایط دشواری به وجود آورده که با وجود میانجی­گری سازمان ملل متحد، این گره کور، هنوز هم باز نشده است.

یکی دیگر از ابعاد مهم اختلافات منطقه ­ای بر سر منابع انرژی در شرق مدیترانه، توافق ایتالیا، مصر، رژیم صهیونیستی، تشکیلات خودگردان فلسطین، یونان و قبرس در ژانویه 2020 درباره­ تشکیل مجمع گاز شرق مدیترانه (EMGF: Eastern Mediterranean Gas Forum) و عدم دعوت از ترکیه و جمهوری خودخوانده قبرس شمالی در این مجمع است. این مجمع می­ تواند در آینده، یکی از مهم­ترین چالش­های ترکیه برای بهره ­برداری از منابع نفت و گاز و انتقال و ترانزیت این منابع باشد. ترکیه در این حوزه عملا تنها مانده و تنها در شرایطی می ­تواند به عضویت مجمع گاز شرق مدیترانه درآید که به اختلافات خود با مصر، یونان و قبرس پایان دهد اما دست کم در شرایط کنونی، رسیدن به چنین توافقاتی، آسان نیست. ضمن اینکه رژیم صهیونیستی با حمایت از مواضع یونان در این اختلافات، اتحادیه اروپا را برای تحریم های بیشتر علیه ترکیه تشویق می کند. 

یکی دیگر از چالش های سیاسی و امنیتی ترکیه در مدیترانه شرقی، مربوط به توافق دریایی – امنیتی ترکیه با دولت وفاق ملی لیبی در سال 2019 میلادی است. این توافق، واکنش­های تند یونان، قبرس و مصر را به دنبال آورد. البته با توجه به شکنندگی سیاسی در لیبی، ممکن است دولت لیبی، در پایبندی به مفاد این توافق­نامه، به طور کامل با ترکیه همکاری نکند و مشکلات جدیدی به وجود بیاید. دورنمای حفظ دستاوردهای حقوقی توافق بین ترکیه و لیبی، ارتباط تنگاتنگی با روند تحولات داخلی لیبی و همچنین نگرش مصر و یونان دارد. چرا که مصر و یونان نیز یک توافق­نامه­ی دریایی امضا کرده ­اند و در صورتی که مذاکرات چهار جانبه ای صورت گیرد، می ­توان انتظار کاهش اختلافات را داشت .  

یکی دیگر از چالش های اساسی ترکیه در شرق مدیترانه مربوط به رویکرد و مداخلات آمریکا در این منطقه است. آمریکا در چهار سال گذشته و در جریان افزایش تدریجی تنش در شرق مدیترانه، به شکل مقطعی و بدون غوغا و جنجال، حمایت از یونان و قبرس و مخالفت با سیاست­های ترکیه را نشان داده است. مایک پمپئو، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، در سپتامبر 2020 به جنوب قبرس سفر کرد و با مقامات این کشور اروپایی و همچنین یونان دیدار کرد. پمپئو در این سفر، جانبداری روشن واشنگتن از قبرس را به نمایش گذاشت و نشان داد که دولت آمریکا در این زمینه، با سیاست­های ترکیه موافق نیست.

در این راستا، آمریکا و یونان در پنجم اکتبر ۲۰۱۹ میلادی، طی پروتکلی، موارد جدیدی به قرارداد دفاعی دوجانبه  سال 1990 افزودند. یکی از این موارد، توسعه پایگاه و بندر دده آغاج یا الکساندروپولیس در یونان است. پایگاه نظامی دده آغاج در ۴۰ کیلومتری مرز‌های ترکیه قرار دارد و تقویت حضور آمریکا در این پایگاه نظامی، بر چالش های روابط ترکیه و یونان در مدیترانه شرقی می افزاید.

یوجل آَّجر کارشناس بنیاد تحقیقاتی ستاو (setav)، وابسته به نهاد ریاست جمهوری ترکیه، در سال 2020 در مقاله‌ای با عنوان "پنج سئوال درباره پایگاه نظامی آمریکا در دده آغاج یونان و تاثیر آن بر ترکیه" درباره اهداف سیاسی پشت پرده تاسیس پایگاه نظامی آمریکا در دده آغاج می نویسد: حضور امریکا در پایگاه الکساندروپولیس، با مجموعه ­ای از اهداف صورت گرفته است. امریکا می ­تواند از آنجا تا نقاط نزدیک به پایگاه دریایی روسیه در طرطوس سوریه را تحت رصد قرار دهد. همچنین برخی از اقدامات و فعالیت‌های ترکیه در دریای مدیترانه شرقی با اعتراض‌های آمریکا روبرو شده است. ترکیه با حکومت وفاق ملی لیبی قرارداد تعیین حریم دریایی فلات قاره و منطقه انحصاری اقتصادی امضا کرده و مانع ادامه عملیات اکتشافی شرکت‌های نفتی آمریکا در اطراف جزیره قبرس شده و علاوه بر این عملیات اکتشافی نفت و گاز در دریای مدیترانه شرقی را آغاز کرده است. بدین سبب روابط ترکیه و آمریکا در این منطقه متشنج شده است و آمریکا به سمت یونان حرکت کرده است.

دیگر چالش امنیتی- سیاسی ترکیه برای تأمین امنیت فعالیت کشتی های حفاری این کشور در شرق مدیترانه، محدودیت های نیروی دریایی ترکیه است. ترکیه تا سال 2020 دو بار در شرق مدیترانه دست به انجام رزمایش دریایی زده و موجب اعتراض یونان و قبرس شده است. اما هر بار با پادرمیانی دبیرکل ناتو، تنش­ها به شکل مقطعی و موقت، فروکش کرده است. بر اساس اطلاعاتی که ارتشبد حلوصی آکار وزیر دفاع و اسماعیل دمیر رئیس صنایع دفاعی ترکیه در اختیار رسانه ­ها گذاشته ­اند، این کشور برای تامین امنیت تیم­ های اکتشاف و استخراج در شرق مدیترانه و به ویژه در برابر یونان و قبرس، کمبود و مشکل خاصی ندارد اما مشخص نیست در صورتی که تنش­ها بالا بگیرند و کشورهایی مانند آمریکا و فرانسه در حمایت از این یونان و قبرس، ناوهای خود را به منطقه اعزام کنند، در آن صورت، ترکیه تا چه اندازه ظرفیت دفاع خواهد داشت؟ چرا که در سالیان اخیر، نیروهای مسلح ترکیه تنها در دو حوزه هوایی و زمینی، جنگ و درگیری را تجربه کرده ­اند و تاکنون شرایطی به وجود نیامده که پتانسیل هجومی و دفاعی نیروی دریایی ترکیه، به نمایش گذاشته شود.

در مجموع می توان گفت که ترکیه با چالش های جدی برای بهره برداری یکجانبه از منابع انرژی مدیترانه شرقی مواجه است و احتمال رویارویی بازیگران ذینفع در شرق دریای مدیترانه محتمل است. 

اردیبهشت ۲۰, ۱۴۰۰ ۱۴:۳۱ Asia/Tehran