در قسمت اول برنامه ی رویکرد حمایتی ایران در مناسبات با جمهوری آذربایجان، روابط تهران و باکو؛ بررسی می گردد.

منطقه قفقاز جنوبی همواره از اهمیت راهبردی و ژئوپلیتیکی ویژه ای در چارچوب سیاست بین الملل برخوردار بوده است. به طوری که قدرت های بزرگ همواره درصدد نفوذ در این منطقه بوده اند. قفقاز جنوبی که روس‌ها بدان فراقفقاز می‌گویند، نیمه جنوبی سرزمین قفقاز است. قفقاز ناحیه‌ای میان دریای خزر و دریای سیاه است که به دو بخش قفقاز جنوبی (یا ماورای قفقاز ) و قفقاز شمالی تقسیم می‌شود. قفقاز جنوبی شامل کشورهای جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان و  کلاً مساحت آن حدود 186 هزار و صد  کیلومتر مربع است و جمعیتی حدود 20 میلیون نفر را در خود جای داده است.

قفقازجنوبی در طول تاریخ همواره جزئی از خاک ایران بوده است. انگلیسی ها، عثمانی ها و روسیه همواره بر این منطقه چشم طمع داشته اند.  روسیه تزاری در اوایل قرن نوزدهم میلادی به این بخش از خاک ایران حمله کرد که منجر به جنگ های طولانی میان دو کشور شد . در ‌نهایت در این جنگ‌ها، امپراتوری روسیه به پیروزی رسید. با پیروزی امپراتوری روسیه، سرزمین‌های این منطقه بر اساس دو قراردادهای ننگین گلستان و ترکمن چای از ایران جدا شد و ضمیمه خاک امپراتوری روسیه گردید. پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه و تشکیل اتحاد جماهیر شوروی، این سرزمین‌ها در فاصله سالهای 1918 تا 1921 به صورت سه جمهوری  اعلام استقلال کردند اما بعدها با پیروزی بلشویکها از 1921 به بعد جزئی از جمهوری‌های شوروی محسوب شدند. پس از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱، سه کشور جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان در منطقه قفقاز جنوبی تشکیل شدند. یکی از کشورهای مهم این منطقه جمهوری آذربایجان می باشد که علاوه بر ویژگی های ژئوپلیتیکی، به دلیل وجود اشتراکات تاریخی، تمدنی، فرهنگی، نژادی و مذهبی با ایران از اهمیت فزاینده ای در معادلات سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران برخوردار است.

فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نقطه عطفی در روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران و کشورهای منطقه قفقاز از جمله جمهوری آذربایجان به حساب می آید. جمهوری آذربایجان در ۳۰ آگوست ۱۹۹۱میلادی(۸ شهریور ۱۳۷۰هجری شمسی) اعلام استقلال کرد. همزمان در راستای پشتیبانی از استقلال این کشور، جمهوری اسلامی ایران در ۲۵ دسامبر۱۹۹۱میلادی(آذر ۱۳۷۰هجری شمسی) جمهوری آذربایجان را به رسمیت شناخت و برقراری روابط رسمی میان دو کشور در مارس۱۹۹۲ میلادی(اسفند۱۳۷۰هجری شمسی) اعلام شد و سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران که از قبل و در زمان اتحاد جماهیر شوروی در باکو قرار داشت  به سفارت ایران در باکو تغییر وضعیت داد.

اشتراکات تاریخی، دینی، نژادی، تمدنی و فرهنگی، برخورداری از مذهب مشترک و همجواری از جمله مواردی است که بی تردید نزدیکی و گرایش دو ملت ایران و جمهوری آذربایجان را در پی دارد. سید محمدرضا موسوی دانش آموخته ی علوم سیاسی و کارشناس حوزه ی جمهوری  آذربایجان در این خصوص نوشته است: بالغ بر ۹۳ درصد جمعیت جمهوری آذربایجان را مسلمانان تشکیل می دهند که بخش اعظمی از آن ها نیز شیعیان هستند. پس از ایران، کشور جمهوری آذربایجان به لحاظ اکثریت جمعیتی، دومین جامعه بزرگ شیعه در جهان را داراست و در واقع عامل مذهب عنصر اصلی پیوند دو کشور است. ج.ا.ایران هیچگاه مسلمانان آذری را در شرایط سخت و دشوار فراموش نکرده و همواره یاریگرشان بوده است.

علاوه بر آن ایران و جمهوری آذربایجان در تاریخی به قدمت هزاران سال در چارچوب یک هویت و سرزمین واحد زیسته اند و حتی تجاوز تزارهای روس و جداسازی این بخش از خاک ایران نیز، با وجود گذشت نزدیک به دو قرن و روی کار آمدن حکومت هایی که در سیاست های خود اسلام ستیزی و ایرانی ستیزی را به صورت سیستماتیک و به منظور شکل دهی به هویتی جدا از ریشه های تاریخی و مذهبی مردم این منطقه در دستورکار قرارداده اند، نتوانسته میراث تاریخی و فرهنگی مشترک مردم دو کشور جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان را به حاشیه براند. برگزاری جشن ها و آئین های نوروزی و وجود شاعران و بزرگانی نظیر نظامی گنجوی و خاقانی شیروانی و اندیشمندان مسلمانی نظیر نخجوانی و مراجع تقلید نظیر آیت الله بادکوبه ای و صدها نمونه دیگر شاهدی بر این مدعاست.

وجود ریشه های تاریخی و فرهنگی میان ایران و جمهوری آذربایجان در مقایسه با دیگر زمینه ها بستر مساعد تری برای توسعه روابط دو طرف فراهم می کند . با توجه به وجود همین ریشه های مشترک، جمهوری اسلامی ایران همواره تلاش کرده است به ایجاد رابطه ای برپایه حسن همجواری و اعتماد متقابل در قبال جمهوری آدربایجان مبادرت ورزد. از همان ابتدا جمهوری اسلامی ایران از طرق گوناگون سعی در گسترش روابط و همکاری های نزدیک با این کشور در حوزه های مختلف داشت. جمهوری اسلامی ایران و ایرانی ها از ابتدای استقلال آذربایجان تا به امروز یار و یاور روزهای سخت در این کشور بوده و در ابعاد و انحای مختلف از هیچ کمکی به این جمهوری دریغ نورزیده است.

با وجود تمامی این تلاش ها دولت جمهوری آذربایجان از زمان استقلال خود در ۱۹۹۱ میلادی تاکنون غالبا سیاست ها و رویکرد های غیر دوستانه ای در قبال ایران اتخاذ کرده است. یکی از نمونه های رویکردهای غیر دوستانه در قبال ایران تحریف موضع بیطرفی مثبت ایران در مناقشه قراباغ بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان است. تبلیغات ضد ایرانی در باکو، قطع نشدن  روابط بین تهران و ایروان را به عنوان نشانه ای از حمایت ایران از ارمنستان برای افکار عمومی ترسیم کردند. در حقیقت این مسئله صرفا بهانه ای بود تا مقامات باکو بدان وسیله با ترسیم تصویری جانبدار و متخاصم از جمهوری اسلامی ایران به طرح ادعاهای موهومی نظیر مالکیت بر آذربایجان ایران و حمایت از تحرکاتی از این دست پرداخته و برای حفظ حاکمیت خود به توسعه هرچه بیشتر روابط با غرب به خصوص رژیم صهیونیستی و آمریکا بپردازد.

این درحالی بود که ایران به عنوان همسایه دوکشورارمنستان و آذربایجان  نمی توانست نسبت به این بحران بزرگ بی تفاوت باشد به همین دلیل در ابتدا تلاش کرد آتش بس فوری برقرار شود  اما متاسفانه دستهای پنهان و آشکاری مانع از تداوم توافق آتش بسی شد که درتهران بین تر پتروسیان رئیس جمهوری وقت ارمنستان و یعقوب محمد اف کفیل ریاست جمهوری با وساطت هاشمی رفسنجانی رئیس جمهوری وقت ایران به امضاء رسیده بود.پس از اشغال مناطق هفتگانه آذربایجان توسط ارامنه قراباغ، ایران با وجود حفظ بیطرفی اما به صراحت تجاوز و اشغال مناطق جمهوری آذربایجان را مجکوم کرد . 

در مقابل طی سه دهه گذشته رژیم اسرائیل نیز تلاش کرده است با استفاده از بستر فراهم شده، ضمن افزایش نفوذ خود در جمهوری آذربایجان از امکانات آن برای اقدام علیه روابط دوستانه ایران و جمهوری آذربایجان استفاده نماید. از سوی دیگر حاکمان جمهوری آذربایجان که گسترش روابط با آمریکا را به عنوان راهگشای حل تمام مشکلات این کشور قلمداد می کنند زمینه حضور مستقیم نیروهای آمریکا را در منطقه و در نزدیکی خاک ایران فراهم کرده اند. روشن است مهم ترین سیاست آمریکا دراین منطقه مهار ایران و جلوگیری از نفوذ آن می باشد. رسانه های محور غربی و صهیونیستی کوشش دارند با استفاده از ابزار های گوناگون از جمله رسانه با ترسیم تصویری نادرست از جمهوری اسلامی ایران به ایجاد دشمنی و تفرقه بین دو ملت مسلمان ایران و جمهوری آذربایجان مبادرت ورزند.

جمهوری آذربایجان در فاصله کوتاهی از استقلال خود با بحران ها و مشکلات جدی داخلی و خارجی از جمله مناقشه قراباغ با ارمنستان مواجه گردید. علاوه بر آن حاکمیت 70 ساله کمونیست ها این کشور را با مشکلات و مسائل داخلی مواجه کرده بود. در این شرایط جمهوری اسلامی ایران با توجه به اشتراکات یاد شده درصدد کمک و مساعدت به کشور همسایه برآمد. کمک های ایران به جمهوری آذربایجان گستره وسیعی از ابعاد سیاسی، نظامی و امنیتی، مبارزه با افراط گرایی و تروریسم، کمک های اقتصادی، فنی، انرژی، ارتباطات، ترانزیت و حمل ونقل، کشاورزی، بهداشت و درمان، فرهنگی، آموزشی و علمی و همچنین کمک های بشردوستانه را در برمی گیرد. که در قسمت های بعدی بدان می پردازیم.

خرداد ۱۰, ۱۴۰۰ ۱۰:۰۸ Asia/Tehran