در قسمت دوم از مجموعه برنامه ی رویکرد حمایتی ایران در مناسبات با جمهوری آذربایجان ؛ ابعاد کمک های انساندوستانه، اقتصادی ، کشاورزی و بهداشتی بررسی می گردد.

در بحث کمکهای سیاسی ایران به جمهوری آذربایجان در ابتدا لازم به اشاره است که  جمهوری اسلامی ایران نقش مهمی در حمایت و روی کار آمدن حیدرعلی اف در انتخابات ریاست جمهوری آذربایجان  پس از استقلال این کشور ایفاء نمود و در دوره‌های مختلف زمانی بیشترین حمایت‌ها را از دولت و مردم جمهوری آذربایجان به عمل آورده است. حسن نیت و راهبردهای دوستانه جمهوری اسلامی ایران در قبال جمهوری آذربایجان را، می توان در دستور کاری که در سال ۱۹۹۲میلادی (۱۳۷۱هجری شمسی) در جهت الزام سفارت خانه های خود به ارائه خدمات به دیپلمات های آذربایجانی صادر کرده بود، مشاهده کرد.

در این سال ها با تلاش های ایران، جمهوری آذربایجان موفق شد به عضویت سازمان های منطقه ای نظیر سازمان اکو و برخی سازمان های فرامنطقه ای همچون سازمان همکاری های اسلامی، که در آن زمان عنوانش سازمان کنفرانس اسلامی بود، پذیرفته شود. در جریان مناقشه قراباغ، که به جنگ اول قراباغ در سال های 1991-1994 معروف است و منجر به جدایی و استقلال این منطقه خودخوانده از جمهوری آذربایجان و اشغال هفت شهرستان پیرامونی آن گردید، نیز جمهوری اسلامی ایران نقش فعالی برای حل و فصل بحران ایفا نمود. سیاست خارجی ایران در طول این مناقشه به خصوص در زمینه دیپلماسی چند جانبه همواره تاکید بر حفظ تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان بوده است.

در سال 1993 میلادی/ 1372 شمسی نمایندگی رسمی کمیته امداد حضرت امام(ره) با هدف کمک به آوارگان مسلمان آذری راه اندازی شده و تا سال 2013 که به فعالیت این دفتر بنا به درخواست طرف آذری پایان داده شده، به مدت 20 سال این نهاد امدادی و مرکز طبی آن موسوم به کلینیک امام علی ع به بیش از 500 هزار آواره قراباغی در نقاط مختلف جمهوری آذربایجان بصورت رایگان  ارائه کمک و امداد نموده است. حجم کمک های 20 ساله این نهاد به آوارگان قراباغی رقمی بالغ بر یکصد میلیون دلار بوده است. افزون بر کمک های مردم و دولت ایران در حمایت از حدود 500 هزار نفر از آوارگان جمهوری آذربایجان در جریان جنگ قراباغ، حمایت های نظامی ایران سبب گردید از پیشروی ارامنه در خاک جمهوری آذربایجان جلوگیری شود. در این زمینه کمک های نظامی و مستشاری جمهوری اسلامی ایران به جمهوری آذربایجان و اعزام فرماندهان ایرانی به منظور آموزش نیروهای نظامی این کشور و همچنین کمک های لجستیکی و تسلیحاتی ایران قابل توجه می باشد. قابل ذکر است تعداد زیادی ایرانی در جریان حمایت از جمهوری آذربایجان در جنگ قراباغ شهید شدند. در اوج جنگ قراباغ و بدنبال درخواست حیدر علی اف ، ایران با ارسال محموله های آرد و آذوقه و ایجاد راه ارتباطی میان نخجوان با بخش اصلی خاک جمهوری آذربایجان، از بروز قحطی و فاجعه انسانی در نخجوان جلوگیری کرد . مهدی امیری پژوهشگر سیاسی در ایران می گوید: روابط ایران با نخجوان سبب شد این بخش از خاک جمهوری آذربایجان که ارتباط آن ها بواسطه مناقشه قراباغ از هم جدا شد از انزوا و تنگنا خارج گردد.

جمشید کفاش از تحلیلگران ایرانی در حوزه ی جمهوری آذربایجان، می گوید: می توان اذعان نمود این اقدام از سوی ایران مهم ترین و راهبردی ترین کمک از سوی جمهوری اسلامی ایران در مناسبات دو کشور است چراکه اغلب نیازمندی های نخجوان مانند سوخت، گاز، برق از طریق ایران تامین می شود و هر نوع عدم اجازه ایران به استفاده از خاکش و قطع ارتباط دو بخش جمهوری آذربایجان می تواند مشکلات زیادی را برای مردم نخجوان به وجود آورد.

در بخش کمک های اقتصادی ایران به جمهوری آذربایجان در درجه اول می توان به کمک های بلاعوضی که از سوی نهادهای خیریه و دولت جمهوری اسلامی ایران به این کشور تخصیص یافت اشاره کرد. کمیته امداد امام خمینی( ره) تا سال 2007 بیش از 90 میلیون دلار به آوارگان قراباغی و نیازمندان آذربایجانی کمک کرده است. به علاوه این کمک ها در چند مرحله توسط دولت جمهوری اسلامی ایران نیز به جمهوری آذربایجان صورت پذیرفته است. از جمله در سال 2001 مبلغ دو میلیون دلار به صورت بلاعوض به دولت باکو از سوی وزارت خارجه اهدا شد. در اوایل دولت نهم ایران نیز یک میلیون دلار به جمهوری آذربایجان پرداخت گردید. به علاوه ایران تاکنون بیش از ۱.۲ میلیارد دلار در جمهوری آذربایجان سرمایه گذاری کرده است که به طور خلاصه می توان به کارخانه ساخت دارو، کارخانه خودروسازی، وهمچنین مشارکت در پروژه های نفت و گاز جمهوری آذربایجان اشاره کرد

در زمینه فنی و تکنولوژی، ایران با ایجاد واحدهای صنعتی مشترک در جمهوری آذربایجان انتقال فناوری به این کشور را تسهیل نموده است. در زمینه انرژی نیز کمک در سوآپ گاز جمهوری آذربایجان به نخجوان از طریق  جمهوری اسلامی ایران و همچنین مشارکت در توسعه میدان های گازی و نفتی جمهوری آذربایجان قابل اشاره است. همکاری در پروژه های مشترکی که نفع قابل توجهی از آن متوجه باکو بوده است نظیر سد خداآفرین و قیزقلعه سی نیز از دیگر اقدامات ایران در روابط خود با جمهوری آذربایجان بوده است. در زمینه کمک های کشاورزی ایران به جمهوری آذربایجان باید به طرح‌های خودکفایی کشاورزی که توسط کمیته امداد در سال های ابتدایی استقلال جمهوری آذربایجان در این کشور اجرا گردید اشاره کرد. همچنین انتقال دانش فنی در حوزه کشاورزی به این کشور در طرح هایی نظیر طرح کشت فراسرزمینی که در آن تامین آب و زمین بر عهده جمهوری آذربایجان و تامین دانش فنی و مدیریت بر عهده طرف ایرانی است قابل ذکر است.

اقدامات ایران در جهت تامین ماشین آلات و مواد اولیه مورد نیاز در بخش های کشاورزی و دامپروری و شیلات جمهوری آذربایجان به خصوص نخجوان نیز قابل توجه است. علاوه بر آن در زمینه کمک های ایران به جمهوری آذربایجان در زمینه بهداشت می توان به ساخت کارخانه مشترک داروسازی ایران و جمهوری آذربایجان و همچنین همکاری سه دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، تبریز و اردبیل با جمهوری آذربایجان و اعلام آمادگی آن ها برای راه اندازی بیمارستانی در آن کشور و همچنین اعزام اساتید و پزشکان دانشگاه‌های علوم پزشکی ایران به مراکز درمانی باکو و تبادل دانشجو به منظور کمک به توسعه علمی این کشور در زمینه بهداشت و درمان اشاره کرد. لازم به ذکر است پیش از این کلینیک طبی امام علی(ع) وابسته به نمایندگی کمیته امداد امام خمینی(ره) سال ها در جمهوری آذربایجان به ارائه خدمات رایگان بهداشتی و درمانی به شهروندان آذربایجانی اشتغال داشت، لیکن به علت رویکرد های خصمانه مقامات باکو و عدم تمدید مجوز ناچار به قطع فعالیت در آن کشور گردید.

در خصوص کمک های ایران در حوزه بهداشت و درمان می توان به حضور بیماران آذربایجانی برای دریافت خدمات درمانی از بیمارستان های ایران اشاره کرد. اقدام ایران در زمینه لغو یکجانبه روادید برای شهروندان جمهوری آذربایجان و همچنین هزینه پایین و کیفیت بالای خدمات پزشکی در ایران منجر شده بسیاری از مردم جمهوری آذربایجان برای درمان بیماری های خود به ایران مراجعه کنند.  بنا به آمار رسمی در سال های 2015 و 2016 بیش از یک میلیون شهروند جمهوری آذربایجان به ایران مسافرت کرده اند که نزدیک به ۵۰ الی ۶۰ درصد از آنها با هدف درمان بوده است.

در طی سی سال گذشته و از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال جمهوری آذربایجان تا به امروز، جمهوری اسلامی ایران و ایرانی ها در تمامی ایام و به ویژه روزهای سخت و بحران و بالاخص جنگ قراباغ، در گستره و ابعاد مختلف در کنار جمهوری آذربایجان و مردم مسلمان این کشور بوده اند. این حضور و کمک ها در ابعاد مختلف تداوم داشته و منشا اثر بسیاری بوده است که به جرات می توان گفت هرگز از خاطره و حافظه تاریخی مردم مسلمان این جمهوری پاک نخواهد شد.

خرداد ۲۳, ۱۴۰۰ ۰۸:۱۹ Asia/Tehran