• ترکیه از طریق خطوط لوله تاپ و تاناپ در صدد ایفای نقش ترانزیتی در منطقه است اما جمهوری آذربایجان گاز کافی برای اقتصادی کردن این خط لوله ندارد.

در قسمت هفتم، پیامدها و چالش های اکتشاف و استخراج انرژی در شرق مدیترانه توسط ترکیه بررسی می شود.

برای ترکیه تلاش برای کاستن از میزان وابستگی در تامین منابع مورد نیاز انرژی، تبدیل به یک هدف مهم و استراتژیک شده است. بنابراین «دیپلماسی انرژی»، برای وزارت امور خارجه ترکیه به هدف اساسی تبدیل شده و ترکیه در دو حوزه جغرافیایی بسیار مهم دریای سیاه و شرق مدیترانه، برای اکتشاف و استخراج، دست به اقدامات گسترده زده است. متین بیرق و عمر اَسَن از مدرسان دانشکده اقتصاد دانشگاه آتاتورک می گویند: «وابستگی به منابع انرژی خارجی، موجب آن شده که تحقق اهداف اقتصادی ترکیه بسیار دشوار شود. به طوری که همواره شاهد گونه ­ای از کسری و خلاء در تامین منابع مالی واردات انرژی هستیم و فراز و فرودهای بازار انرژی، به شکل منفی بر روند تولید و پیشرفت صنایع در ترکیه اثر گذاشته است». اما رویکرد ترکیه برای تأمین انرژی از منابع شرق مدیترانه، پیامدهایی را برای بازیگران مدیترانه شرقی به همراه داشته است.

در ادامه برنامه، تأثیر دسترسی ترکیه به منابع نفت و انرژی شرق مدیترانه بر رویکرد ترکیه به منابع نفتی ایران، عراق، اقلیم کردستان عراق و جمهوری آذربایجان بررسی می شود. ترکیه در سالیان اخیر، همواره از مشتریان ثابت گاز طبیعی از ایران بوده است. چند بار بر سر قیمت گاز طبیعی بین تهران و آنکارا اختلاف نظر به وجود آمده و ترکیه این موضوع را به حکمیت بین­ المللی حواله داده، اما هر بار شکست خورده است.  به دلیل شرایط جغرافیایی و آب و هوایی خاص در شرق و جنوب شرقی ترکیه و سهولت تامین گاز از ایران، تهران  یکی از تامین کنندگان مطمئن گاز مورد نیاز ترکیه است .

یکی از مسائل مهم در مورد مقایسه­ ی کلی توانمندی ایران و ترکیه در حوزه­ منابع انرژی، این است که ترکیه، حتی در شرایط ایده ­آلی که در هر دو حوزه ­ی دریای سیاه و شرق مدیترانه، به منابع نفت و گاز دست پیدا کند، حجم و مقدار این منابع با منابع نفتی و گازی ایران، به هیچ وجه قابل مقایسه نیست.

در شرایط کنونی، ایران در حوزه­ ی گاز طبیعی، دومین ذخایر گازی دنیا را دارد و ترکیه از این حیث، با ایران، قابل مقایسه نیست و در سطح بسیار پایینی از منابع بالقوه قرار دارد. همچنین باید توجه کرد که قدرت نمایی ترکیه و هدف گذاری این کشور در شرق مدیترانه برای تبدیل شدن به هاب انرژی، مخالفین و رقبای مهمی دارد. این در حالی است که ایران در حوزه­ی مهم و حساس خلیج فارس، علاوه بر منابع بالا و غنی، از قدرت نظامی و سیاسی بالایی نیز برخوردار است و در شرایطی که ترکیه در گستره­ ی عظیم مدیترانه، عملا نظارت و استیلایی بر گلوگاه­ های حیاتی ندارد، ایران در خلیج فارس، قدرت بالا و تعیین کننده­ای برای کنترل تنگه ­ی هرمز دارد. لذا به نظر می رسد که با توجه به ظرفیت های ویژه ایران و مخالفت یونان، قبرس، مصر، رژیم صهیونیستی، سوریه، لبنان، اردن، آمریکا و اتحادیه اروپا با ترکیه در خصوص استخراج منابع انرژی شرق مدیترانه، همکاری دو کشور ایران و ترکیه در حوزه انرژی همچنان به نفع دو کشور است و جایگزینی برای انرژی صادراتی ایران برای ترکیه وجود ندارد.

باید توجه کرد نگاه ترکیه به منابع نفت و گاز اقلیم کردستان عراق، نگرش مبتنی بر سود ترانزیت و انتقال به بازارهای جهانی است. از چند سال پیش، همواره این موضوع مطرح شده که بین ترکیه و سران اقلیم کردستان عراق، توافق­نامه پنجاه ساله نفتی و گازی به امضا رسیده است. تاکنون محتوای کامل این توافق­نامه به رسانه­ ها راه نیافته است. اما گفته می ­شود که ترکیه فقط به انتقال و فروش نفت اقلیم کردستان عراق اکتفا نخواهد کرد و به فکر انتقال گاز طبیعی نیز هست و در صورتی که مشکلات امنیتی مرتبط با حملات پ.ک.ک خاتمه پیدا کنند، احتمال آغاز پروژه­ ی انتقال گاز نیز دور از انتظار نیست. در عین حال، مذاکراتی بین آنکارا و بغداد در جریان است که نشان می­ دهد با توجه به توسعه روابط سیاسی و تجاری بین عراق و ترکیه، کشف منابع جدید نفت و گاز در شرق مدیترانه، مانع از خرید نفت و گاز از عراق نخواهد شد.

در صورت دسترسی ترکیه به منابع گاز طبیعی و نفت در شرق مدیترانه و همچنین در دریای سیاه، نیاز داخلی هر دو بخش صنایع و بخش مسکونی، برآورده خواهد شد. اما ترکیه فقط به دنبال مصرف نیست و موضوع انتقال و تبدیل شدن به هاب ترانزیت انرژی، از اهداف حیاتی آنکارا است. یکی از مهم­ترین اهداف ترکیه در این حوزه، پروژه انتقال گاز جمهوری آذربایجان به نام خط لوله تاناپ است. این خط لوله با یک خط 1850 کیلومتری، گاز جمهوری آذربایجان را از مرز گرجستان وارد ترکیه می کند و سپس روانه اروپا خواهد کرد. بر اساس برآورد موسسات مستقل مطالعات انرژی اروپا، جمهوری آذربایجان گاز کافی برای اقتصادی کردن این خط لوله و انتقال آن به اروپا را ندارد؛ ضمن اینکه منابع انرژی اکتشاف شده در شرق مدیترانه، بدلیل مشکلات فنی استخراج، هزینه های زیاد و مشکلات امنیتی ناشی از اختلاف کشورهای ذینفع، منابع مطمئنی برای رفع کمبودهای انرژی ترکیه محسوب نمی شوند. از این رو در چشم انداز آتی،  ضرورت همکاری ترکیه در حوزه انرژی نفت و گاز با کشورهایی نظیر ایران، دوچندان می شود .

منبع کشف شده توسط ترکیه در حوزه­ی دریای سیاه، از نظر حجمی، مقدار قابل توجهی نیست. گاز کشف شده در دریای سیاه تنها بخش کوچکی از مصارف داخلی بازار ترکیه را تامین می‌کند. هاب گازی ربطی به این ذخایر ندارد. ترکیه بخاطر موقعیت جغرافیایی این کشور بین ایران، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان و دروازه ورود به اروپا است. در واقع اینکه ترکیه می‌تواند هاب گازی منطقه باشد، ارتباطی به میزان ذخایر و تولید ندارد و موضوعی است که کاملا با موقعیت جغرافیایی ترکیه ارتباط دارد..

هرچند اکتشاف اولیه میادین گازی در دریای سیاه و حتی استخراج و انتقال آن، آسان است اما در حوزه­­ی شرق مدیترانه، این فرایند آسان نیست. در مدیترانه، علاوه بر این که ترکیه با یونان و قبرس اختلافات حقوقی قدیمی دارد، از حیث اهمیت سیاسی و امنیتی منطقه و ژئوپلیتیک شرق مدیترانه، شرایطی حکمفرماست که مانع از به ثمر نشستن اقدامات ترکیه  می شود.

باید توجه داشت که اعضای «مجمع گازی شرق دریای مدیترانه» در قاهره پایتخت مصر، با منزوی کردن ترکیه، گامی در جهت اتخاذ یک استراتژی گازی در شرق مدیترانه برداشته ­اند که در آن، منافع مصر، رژیم صهیونیستی، یونان و قبرس در هم تنیده شده و چنین چیزی در آینده نیز می ­تواند برای ترکیه، دردسرساز باشد.

در آغاز سال  2020 میلادی فعالیت مجمع گازی شرق مدیترانه، ترکیه را نگران کرد و حامی آکسوی، سخنگوی وزارت امور خارجه این کشور اعلام کرد: «تلاش‌ برای تبدیل این مجمع به سازمانی بین‌المللی بدون دعوت از ترکیه و بخش ترک نشین قبرس، نشانه همکاری نیست. کشورهای عضو این مجمع، به دنبال رویای حذف ترکیه از معادله انرژی در مدیترانه شرقی هستند. اما هیچ تلاشی در شرق مدیترانه بدون حضور ترکیه و ترک‌های قبرس موفق نخواهد بود».

واقعیت این است که مجمع گازی شرق مدیترانه درصدد حذف ترکیه از معادلات انرژی شرق مدیترانه است. قطعا این موضوع از سویی بر اکتشاف و استخراج انرژی در شرق مدیترانه توسط ترکیه و همچنین رویکرد ترکیه به استمرار همکاری با ایران و عراق تأثیر گذار خواهد بود.

تیر ۱۲, ۱۴۰۰ ۱۲:۵۶ Asia/Tehran