• حمایت ناتو از ساخت کانال استانبول برای تضعیف کنوانسیون مونترو

در قسمت هشتم از مجموعه برنامه ی دریای سیاه؛ آوردگاه روسیه و ناتو، همسویی رویکرد ترکیه با ناتو در دریای سیاه؛ بررسی می گردد.

در قسمت قبلی اهداف، منافع و رویکرد تنش زایانه امریکا در دریای سیاه را برای شما شنوندگان گرامی توضیح دادیم. در این قسمت نگاهی به اهداف، منافع و رویکرد ترکیه به عنوان یکی از کشورهای عضو ناتو در دریای سیاه داریم. نیروی دریایی ترکیه 14 پایگاه نظامی دارد، که 4 پایگاه  در دریای سیاه قرار دارند. نیروی دریایی ترکیه همچنین دو مرکز فرماندهی در شمال و جنوب دارد فرماندهی ناحیه شمال، دریای سیاه و تنگه های بسفر و داردانل ترکیه را پوشش می دهد و فرماندهی ناحیه دریای جنوب، دریاهای اژه و مدیترانه را در بر می گیرد. حاکمیت ترکیه بر تنگه های بسفر و داردانل که دریای مرمره را به دریای سیاه ارتباط می دهند نقش بی بدیلی برای ترکیه در دریای سیاه ایجاد کرده است. از زمان انعقاد کنوانسیون مونترو در سال 1936 ، ترکیه نقش مهمی در کنترل عبور و مرور کشتی های تجاری و جنگی به دریای سیاه پیدا کرده است. این معاهده در واقع ناظر به رژیم حقوقی عبور و مرور کشتی ها به دریای سیاه است و اجرای آن نقش مهمی در ثبات در دریای سیاه در حدود هشت دهه اخیر داشته است. 

دریای سیاه علاوه بر ابعاد سیاسی، ژئوپلیتیکی، امنیتی و نظامی؛ از بعد اقتصادی و انرژی نیز برای ترکیه اهمیت فراوانی دارد. در پی تلاش های ترکیه، سازمان همکاری های اقتصادی دریای سیاه در نشست استانبول در تاریخ 25 ژوئن 1992 و با عضویت 12 کشور آلبانی، جمهوری آذربایجان، بلغارستان، ارمنستان، گرجستان، مولداوی، رومانی، روسیه، صربستان، ترکیه، اوکراین و یونان تاسیس شد. ساختارها و نهادهای اصلی این سازمان در ترکیه قرار دارد. آنکارا تلاش داشته است در قالب این سازمان، همکاری‌ خود را با کشورهای عضو دریای سیاه بویژه در بخش دانشگاهی و انرژی توسعه دهد. با این وجود، تشدید تنش ­های منطقه ای در سال های اخیر به ویژه بحران سوریه و رویارویی روسیه و ترکیه در این بحران و همچنین وجود منافع  متعارض کشورهای ساحلی دریای سیاه موجب شده تا این سازمان نتواند در تحکیم روابط کشورهای عضو و فرایند تاثیرگذاری در معادلات منطقه نقش موثری ایفا کند.

  روابط ترکیه با دیگر کشورهای ساحلی دریای سیاه متفاوت و دارای فراز و نشیب های فراوانی در گذر زمان بوده است. در غرب دریای سیاه، اختلافات طولانی ترکیه با بلغارستان در اوایل دهه 1990 عمدتاً برطرف شد. در شرق دریای سیاه ، روابط ترکیه با گرجستان روند توسعه و پیشرفت خوبی داشته است. در عین حال، ترکیه تلاش می کند تا روابط خوبی با اوکراین برقرار کند و از حاکمیت اوکراین و تمامیت ارضی این کشور حمایت می کند. اما در مورد روسیه وضعیت متفاوت است. روابط ترکیه با روسیه بیشترین نوسان را طی سال های اخیر تجربه کرده است. این روابط در یک تاریخ طولانی از رقابت و رویارویی در بالکان، دریای سیاه و قفقاز تشکیل شده است. در اوج بحران سوریه ، و پی هدف قرار گرفتن هواپیمای جنگی روسیه توسط ترکیه در 24 نوامبر 2015 روابط دو کشور رو به سردی گذاشت. در اوایل سال 2016 این روابط بسیار پرتنش بود. این تنش ها عمدتا ناشی از رقابت در غرب آسیا و اختلاف نظر دو کشور در بحران سوریه بود. 

البته در پی امضای توافق نامه  میان ایران، روسیه و ترکیه به عنوان سه کشور ضامن آتش بس در سوریه در ماه مه 2017 روابط ترکیه و روسیه بهبود پیدا کرد. چنانکه در ماه سپتامبر 2017 ترکیه علیرغم اعتراضات شرکای خود در ناتو، قرارداد دریافت سامانه دفاع موشکی   S-400 را با روسیه امضا کرد که با اعتراض شدید امریکا مواجه گردید. علیرغم اینکه ناتو بدنبال ایجاد رویارویی میان ترکیه و روسیه بویژه دریای سیاه است اما مردم ترکیه از توسعه مناسبات کشورشان با کشورهای منطقه از جمله روسیه استقبال می کنند.نتایج  یک نظرسنجی عمومی در ترکیه در اواسط سال 2017  نشان داد  27.6(بیست و هفت و شش دهم) درصد همکاری با روسیه را به عنوان گزینه ای جایگزین برای عضویت در اتحادیه اروپا می دانند. همچنین، تعداد پاسخ دهندگان که ایالات متحده را بدترین تهدید برای ترکیه تلقی می کردند از 33.1(سی و سه و یک دهم) درصد در سال 2016 به 66.5 درصد در سال 2017 افزایش یافته است. 

ترکیه پس از اوکراین بیشترین ساحل را با دریای سیاه دارد. 15 استان این کشور در خط ساحلی دریای سیاه واقع هستند. سران ناتو از ترکیه انتظار دارند در مسئله دریای سیاه از دیدگاه سایر اعضای ناتو تبعیت کند.

 مارک پیرینی Marc Pierini  در اندیشکده امریکایی کارنگی در خصوص مواضع ناتو به مناسبات رو به توسعه ترکیه با روسیه می نویسد:  ناتو و اتحادیه اروپا در تعامل خود با ترکیه در سال های آتی برنامه سختگیرانه تری خواهند داشت. رهبران ناتو باید با اقدامات ترکیه در خصوص استقرار عملی اس-400 روسیه، خرید جنگنده‌های روسی و تداوم عملیات نظامی در شمال سوریه  مقابله کنند. رهبران ناتو باید مسائل جاری نظیر عملیات اکتشاف و استخراج در دریای مدیترانه  را حل و فصل کنند و به ترکیه واکنش جدی دهند.

واقعیت این است که همکاری‌های ترکیه و روسیه در حوزه‌ی انرژی هسته‌ای، پروژه  انتقال گاز ترک استریم، خرید سامانه موشکی اس 400، همکاری با روسیه و ایران در پرونده سوریه، افزایش آمار سفر گردشگران روسیه به ترکیه به مرز 6 میلیون نفر و همچنین دلسردی از روابط آمریکا و ترکیه در دوران ترامپ و بایدن، مجموعاً بر کم و کیف روابط ترکیه و روسیه در دریای سیاه تاثیرگذار بوده است اما نتوانسته است به شکل گیری تعامل مثبت میان آنکارا و مسکو در دریای سیاه منجر شود. چرا که رویکردهای ترکیه در دریای سیاه بیشتر متاثر از منافع امریکا و ناتو می باشد. پس از الحاق کریمه به روسیه در سال 2014 ، ترکیه علیه روسیه موضع گیری کرد و  تنش های لفظی میان دو کشور افزایش پیدا کرد. اقدام ترکیه در موافقت با افزایش عبور ناو شکن های امریکایی و انگلیسی از تنگه داردانل و بُسفر به سوی دریای سیاه و رفتارهای تحریک آمیز نظامی این ناوشکن ها، همواره با اعتراض و هشدار روسیه همراه بوده است. بدین ترتیب در حالیکه بنظر می رسد در برخی از حوزه ها نظیر انرژی، گردشگری و مبادلات تجاری، روابط روسیه و ترکیه در قالب همکاری و تعامل بوده است اما در دریای سیاه روابط دو کشور، بیشتر در قالب رقابت و رویارویی قابل ارزیابی است. 

در این میان تصمیم جدید ترکیه مبنی بر ایجاد کانال استانبول، چشم انداز پر تنشی از مناسبات ترکیه با روسیه در دریای سیاه به نمایش می گذارد. بنا به اعلام رسمی ترکیه ، این کانال طی هفت سال و با بیش از ۸ میلیارد دلار هزینه تکمیل خواهد شد و روزانه به ۱۸۵ کشتی اجازه عبور از دریای مرمره به دریای سیاه خواهد داد و بار ترافیک را در تنگه های بسفر و داردانل کاهش خواهد داد.  این در شریطی است که علاوه بر مخالفت های منطقه ای و بین المللی، احداث این کانال به دلیل مخاطرات زیست محیطی، هزینه های سرسام آور و سیاسی بودن طرح، مخالفت های جدی در داخل ترکیه نیز دارد، بطوریکه نوامبر ۲۰۱۹، "اتحادیه اتاق‌های مهندسی و معماری ترکیه" هشدار داد که این پروژه، سد سازلیدر، یکی از مهمترین منابع آبی استانبول و همچنین "اکوسیستم‌های حیاتی" دریای سیاه را تخریب خواهد کرد. 

مهمترین بخش از نگرانی ها درباره کانال استانبول به تبعات سیاسی ، امنیتی و حقوقی احداث این کانال مربوط می شود. مخالفان این پروژه هشدار داده‌اند که این طرح می‌تواند آینده کنوانسیون ۱۹۳۶ معروف به پیمان مونترو را به خطر بیاندازد. کنوانسیون مونترو به کشتی‌های تجاری اجازه عبور آزادانه از تنگه‌های ترکیه را می‌دهد، اما برای کشتی‌های جنگی کشورهایی که ساحلی در دریای سیاه ندارند، از جمله ایالات متحده آمریکا، محدودیت‌های شدید ایجاد می کند. این کنوانسیون به کشورهای ساحلی دریای سیاه مانند روسیه و اوکراین اجازه می‌دهد زیردریایی‌هایشان را از تنگه‌های ترکیه عبور کنند. علیرغم ادعای رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه، در  دسامبر ۲۰۱۹ مبنی بر اینکه کانال استانبول "هیچ ربطی" به کنوانسیون مونترو ندارد اما  104 دریادار بازنشسته ترکیه با انتشار بیانیه‌ای بر اهمیت حفظ  کنوانسیون مونترو برای ثبات دریای سیاه تاکید کردند. در واقع اغلب کارشناسان، تصمیم ترکیه به ساخت کانال استابنول را در راستای منافع ناتو و امریکا و با هدف تضعیف کنوانسیون مونترو و افزایش مداخله نظامی امریکا و ناتو در دریای سیاه مرتبط می دانند که این موضوع می تواند به بی ثباتی در این منطقه مهم منجر شود. در این راستا مراد یتکین، روزنامه‌نگار روزنامه حریت ترکیه می گوید: "کنوانسیون مونترو همیشه موجب ناراحتی آمریکا بوده، و همیشه می‌خواسته کشتی‌های جنگی بزرگتر و بیشتری در مقابل روسیه به دریای سیاه گسیل کند."

تیر ۲۳, ۱۴۰۰ ۱۰:۱۷ Asia/Tehran