در قسمت هشتم و پایانی مجموعه برنامه ی اصلاحات فرهنگی در عربستان سعودی، دیدگاه اندیشکده ها در خصوص سند چشم انداز 2030 عربستان سعودی؛ بررسی می شود.

حکومت پادشاهی عربستان سعودی از دو جریان سیاسی عمده آل سعود و جریان اعتقادی و فرهنگی آل شیخ تشکیل شده است در توافقی که میان این دو جریان صورت گرفته، امور سیاسی و اقتصادی به خاندان آل سعود سپرده شد خاندانی که عمدتا سکولار هستند و امور دینی، فرهنگی و اجتماعی به خاندان آل شیخ سپرده شد. قرائن و شواهد نشان می دهد آل سعود برای پیشبرد برنامه های خود که با همراهی آمریکا و انگلستان صورت می گیرد ، روز به روز در حال تضعیف توسط جریان آل شیخ و وهابی ها است. این روند به کندی از دوره ملک عبدالله شروع شد و در زمان ملک سلمان سرعت گرفت. در چنین شرایطی جریان آل سعود ، غربی ها را متقاعد کردند مهار آل شیخ در عربستان سعودی موجب می شود جریان های افراطی در سعودی تربیت نشوند و در چنین شرایطی سند چشم انداز 2030 مطرح گردید.

علیرغم این، کارشناسان اغلب اندیشکده های جهانی اعم از اندیشکده های غربی و عربی معتقدند ساختار و بافت اجتماعی عربستان سعودی از جهت سیاسی، قبیله ای، اقتصادی، مذهبی و فرهنگی اجتماعی به گونه ای است که امکان اجرای سند چشم انداز 2030 که گفته می شود توسط غربی ها برای این کشور تنظیم شده است، وجود ندارد. از نظر آنها ، جوانان  و مفتی های سعودی مهمترین مخالفان اصلاحات بن سلمان هستند و مهمترین دلایل مخالفت آنها این است که این سند توسط غربی ها تنظیم شده و متناسب با فرهنگ بومی عربستان سعودی نیست. 

در یادداشتی که در سایت اندیشکده تونسی للدراسات الاستراتجیه منتشر شده، آمده است: محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی برای حفظ نظام سیاسی استبدادی این کشور، هرگز به اصلاحات بنیادی تن نخواهد داد. بن سلمان برای  پادشاه شدن به اندازه کافی انگیزه دارد که به رغم اهداف اعلام شده خود در برنامه چشم انداز 2030 ، حتی جلو گشایش اقتصادی را نیز بگیرد. او این سند را برای نمایش در برابر غربی ها حفظ خواهد کرد، تا وجهه خود را به عنوان یک اصلاح طلب بازآفرینی کند. اما در داخل، او سرعت اصلاحات بنیادی را تا حد سکون پایین خواهد آورد، و هر از گاهی تکه استخوان دیگری، در حد اجازه دادن برای رفتن به سینما، جلو رعایای خود خواهد انداخت.

همچنین «کریستین دیوان» پژوهشگر مرکز کشورهای عرب حوزه خلیج‌فارس در واشنگتن معتقد است که محمد بن سلمان با اقدامات خود، به دنبال جذب نسل جوان عربستان سعودی و از بین بردن نارضایتی آنهاست اما به دلیل نمایشی بودن این اصلاحات، اقبال جوانان سعودی به این طرح،  ضعیف است.

جامعه عربستان سعودی بیش و پیش از هر چیز به عنوان جامعه ای سنتی شناخته می شود، با وجود اینکه ریاض سالهاست متحد استراتژیک آمریکا و کشورهای غربی محسوب می شود، اما سنتهای تاریخی نظیر حساسیت به شرافت قبیله ای، بدون اهمیت دادن به دیگران را حفظ کرده است. به تبع این نوع نگرش سنتی، به رغم گسترش روابط دیپلماتیک دولت عربستان سعودی با قدرتهای بزرگ، جامعه سعودی محصور در دیوارهای قبیله ای عشیره ای، طبقاتی، محلی و عقیدتی است که هر یک قدمتی به درازای تاریخ این کشور دارند. اندیشکده تحقیقات استراتژیک آنکارا در مطلبی با عنوان رقص شمشیر و خاشقجی نوشته است: استبداد حاکم بر عربستان سعودی به صورت روز افزون و مشخص در درون خانواده آل سعود به دیکتاتوری خانواده شاه سلمان تبدیل شده است. رسانه های بین المللی محمد بن سلمان را فردی اصلاح طلب معرفی و از او تمجید کرده اند اما بن سلمان بی رحمانه مخالفان را سرکوب می کند.

در ادامه ی اندیشکده تحقیقات استراتژیک آنکارا آمده است: در داستان سرائی رسانه های غربی ادعا می شود که محمد بن سلمان با اجرای «طرح استراتژیک چشم اندازتوسعه 2030» اندیشه وهابیت و ساختار اجتماعی و اقتصادی عربستان سعودی را بازسازی و اصلاح خواهد کرد. رسانه های غربی تلاش می کنند، به رژیم بی رحم آل سعود مشروعیت بخشند و فرصتی را برای تامین و حفظ اهداف ومنافع خاص خود را بدست آورند. شاهزاده سلمان نه تنها در کشور خود فضای وحشت بوجود آورده است، بلکه در اعمال وحشت حاکم بر یمن نیز مسئولیت اصلی را بر عهده دارد. محمد بن سلمان وزارتخانه های نظامی و اطلاعاتی را تحت اختیار کامل خود گرفته است و هر کسی را که بخواهد به انجام اختلاس متهم و مخالفان را یک به یک حذف می کند.

در خصوص ناکامی و شکست طرح چشم انداز 2030، علاوه بر کارشناسان و اندیشکده های آسیایی، اندیشکده های غربی ها نیز توافق نظر دارند. اندیشکده امریکایی هریتیج در مطالبی با عنوان ولیعهد عربستان سعودی در حال تحکیم قدرت خود است، نوشته است : بن‌سلمان در اجرای طرح 2030 شکست خورد، طرحی که سال 2016 به ویژه پس از ‏کشته‌شدن جمال خاشقجی روزنامه‌نگار عربستانی در کنسولگری این کشور در استانبول، وعده آن‌ را داده ‏بود. این کشور اکنون با افزایش حجم بی‌کاری و فقدان موفقیت در عرصه سیاست خارجی مواجه است. علاوه بر این طی پنج سال گذشته، هیچ نوع موفقیت سیاسی در عرصه سیاست خارجی عربستان سعودی ‏دیده نمی شود و علت شکست ریاض در یمن و سوریه با وجود اینکه برای امنیت ملی عربستان سعودی عمق ‏راهبردی به‌شمار می‌روند، سؤال برانگیز است.‏   

«علاء بیومی» نویسنده و پژوهشگر مصری نیز به تحقق سند چشم انداز 2030 عربستان سعودی بدبین است و می گوید: بدون تردید موفقیت این سند به سادگی به دست نخواهد آمد چنانچه ولیعهد عربستان سعودی با چالش های بسیار دشوار داخلی و خارجی مواجه است. ولیعهد عربستان سعودی می بایست برای چالش های دشوار خارجی مانند تضعیف شدید جایگاه این کشور در منطقه و جهان در دوره بایدن راهکاری پیدا کند بدون آن که از نظر سیاسی و دیپلماتیک متضرر شده و وجهه داخلی وی تضعیف گردد.

علیرغم همراهی عربستان سعودی و شخص بن سلمان با رژیم صهیونیستی در طرح ننگین معامله قرن، حتی اندیشکده های صهیونیستی نیز به اجرای سند چشم انداز 2030 بدبین هستند و البته ترجیح می دهند در این خصوص بیشتر به چالش های مالی این طرح اشاره کنند . 

تسیفی برئیل تحلیلگر اندیشکده صهیونیستی بگین - سادات و یکی از مقاله نویسان روزنامه هآرتص گفته است: بین دیدگاه ولیعهد عربستان سعودی و اجرای عملی طرح هایش شکاف مالی چند صد میلیارد دلاری وجود دارد مساله ای که به نظر می رسد موجب شکست اصلاحات بن سلمان خواهد شد.، معلوم نیست بن سلمان برای اجرای این پروژه ها که یکی از طرح های آن احداث شهر نیوم است، چطور میلیاردها دلار مورد نیاز و افراد متخصص را تأمین خواهد کرد.

یکی دیگر از اهداف محمد بن سلمان از اقدامات اصلاحی را می‌توان تلاش وی برای سکولار کردن جامعه عربستان سعودی دانست. در این ارتباط، اسنادی نیز وجود دارد؛ سخنان «یوسف العتیبه» سفیر امارات در واشنگتن مبنی بر اینکه عربستان سعودی، امارات، بحرین و مصر برای ایجاد حکومت‌های سکولار در منطقه تلاش می‌کنند، واکنش‌های زیادی به دنبال داشت. این در حالی است که چنین رویکردی، با پایه و اساس حکومت سنتی آل‌سعود در تضاد است. نگاهی به لیست اصلاحات مد نظر محمد بن سلمان نشان دهنده این است که وی سعی دارد خود را به عنوان چهره ملی، نوگرا و اصلاح‌طلب معرفی کند. البته در این روند، نباید از دغدغه‌های بن سلمان برای رسیدن به تخت پادشاهی نیز غافل شد. محمد بن سلمان از زمانی که محمد بن نایف را از ولیعهدی برکنار کرده برای اعلام پادشاهی در عربستان سعودی بدون رقیب مانده و از این رو در شرایط کنونی نگاه خود را بر سرکوب و یا  اقناع مخالفان متمرکز کرده است. بن‌سلمان که در شرایط کنونی با چالش‌های اقتصادی، امنیتی و سیاسی مواجه است سعی دارد در درجه اول با اعطای حقوق اولیه به زنان به نوعی حمایت نیمی از جمعیت عربستان سعودی را کسب کند و در درجه دوم افکار عمومی و منتقدان خارجی را از چالش‌های اصلی عربستان سعودی منحرف کند. در این راستا ، روزنامه آمریکایی «واشنگتن پست» نوشته است اقدام مسئولان سعودی برای اعطای حق رانندگی به زنان، در راستای سرپوش گذاشتن بر نقض حقوق بشر در عربستان سعودی و جنگ این کشور علیه یمن صورت می‌گیرد.نشریه بیلد آلمان هم می نویسد بن سلمان با گسترش حقوق زنان می‌خواهد اذهان را از اقدامات شدید و سرکوبگرانه دولت علیه منتقدان تحریف کند.       

مرداد ۰۵, ۱۴۰۰ ۰۷:۲۲ Asia/Tehran