• پراکندگی جمعیت ارمنی در جغرافیای ترکیه

در قسمت 8، وضعیت اقلیت های مذهبی مسیحی، یهودی، دونم و ایزدی در ترکیه بررسی می شود.

مسیحیان ترکیه طیف وسیعی از مسیحیان ارمنی، کاتولیک، ارتدکس، کلدانی، سریانی، گرجی و آسوری را تشکیل می دهند که از دوران امپراطوری عثمانی در این سرزمین حضور دارند. شمار این اقلیت مذهبی از گذشته تا به امروز به میزان قابل توجهی کمتر شده است؛ چنانکه امروزه تعداد مسیحیان بسیارکمی درترکیه زندگی می کنند. براساس امارهای موجود ، جمعیت مسیحی طی صد سال گذشته از 20 درصد کل جمعیت ترکیه به 2 دهم درصد رسیده است .  

با فتح قسطنطنیه توسط سلطان محمد فاتح پادشاه عثمانی در سال 1453 میلادی، کلیسای ایا صوفیه واقع در پایتخت بیزانس شرقی به دست مسلمانان افتاد و این کلیسای جامع به مسجد تبدیل شد و پس از آن، مسیحیت در این منطقه رو به افول رفت. علی معموری، محقق حقوق اقلیت ها در ایران می گوید: از دید غربی ها، در ادامه این افول، ارتش عثمانی در طول جنگ جهانی اول به تصفیه و کشتار مسیحیان بومی پرداخت . دلیل این کشتار ها که به «سیفو» معروف است بیشتربه دلایل سیاسی بود؛ چرا که عثمانی ها از اتحاد مسیحیان با متفقین نگران بودند. روند افول مسیحیان در ترکیه زمانی شدت گرفت که آتاتورک خواهان یکسان سازی جمعیت این کشور بر مبنای هویت ترکی شد، تا بتواند به هدف خود یعنی گسترش پان ترکیسم دست یابد. 

ارامنه از جمله اقلیت های مسیحی ترکیه هستند که عمدتاً در استانبول زندگی می کنند و از لحاظ زبانی و نژادی یکدست می باشند. ارامنه تاریخی بسیار پرفراز و نشیبی در دوره عثمانی و جمهوری ترکیه طی کرده اند . اقلیت ارامنه پس از شورش یونانیان در امپراطوری عثمانی و کاهش نفوذ آنان در دولت از دهه1860 توانستند در ساختار سیاسی و اداری و اقتصادی این دولت نفوذ یابند و به مراتب عالی دولتی دست یابند، اما آنها به دنبال آرمان های ملی گرایانه خود و اصلاحات بودند. این امر منجر به شکل گیری گروه هایی شد که به مبارزه مسلحانه با دولت عبدالحمید دوم عثمانی بپردازند. این امر باعث شد که سلطان، ارامنه را سرکوب کند. این روند ادامه داشت تا زمانیکه ترکان جوان توانستند در سال 1909 قدرت را به دست گیرند. به دنبال درگیری مخالفان و موافقان در کمیته اتحاد و ترقی، متعصبان مذهبی دست به کشتار ارامنه زدند و سعی در نابودی این اقلیت داشتند .

با شروع جنگ جهانی اول در سال 1914، زمینه برای ترکان جوان آماده شد تا سیاست  یکسان سازی جمعیت ترک را اجرا کنند. براین اساس طی سال های 1915تا 1916 ارامنه زیادی یا کشته شدند یا بر اثر مصائب ناشی از جنگ همچون قحطی، گرسنگی، بیماری و مهاجرت از بین رفتند. تعدادی از ارامنه هم که در این سرزمین باقی ماندند ناگزیر به دین اسلام روی آوردند و مسلمان شدند. از دید شرق شناسان، خروج یونانی ها و ارامنه از خاک ترکیه ضربه ای بود که به مسیحیان در این سرزمین وارد شد. بسیاری از کشورهای اروپایی، تحولات سال 1915 ارامنه را به عنوان نسل کشی پذیرفته اند اما دولت ترکیه تاکنون عذرخواهی رسمی بابت این موضوع نکرده است. رجب طیب اردوغان در مصاحبه با خبرگزاری آناتولی گفته است که اگر چنین جنایتی صورت گرفته شده، مجری آن باید پوزش بخواهد، من و کشور و ملتم در این کشتار مقصر نیستیم. بنظر می رسد دولت ترکیه بدلیل نگرانی حقوقی از طرح مسایلی نظیر پرداخت غرامت و بازگرداندن حقوق ارامنه از پذیرش مسئولیت این حوادث خودداری می کند.

در حال حاضر حقوق اقلیت ارمنی در ترکیه از دو بُعد قابل ارزیابی است. از یک بُعد آنها تحت ­تاثیر پیمان لوزان (1923م) از حداقل حقوق اقلیت­ها از جمله کلیسا، نشریه و دو نماینده در مجلس ملی برخوردار هستند. آنها وضعیت بهتری در مقایسه با اقلیت مسیحی سریانی و کلدانی دارند که فاقد نهادهای اجتماعی و مدرسه بوده و بدلیل عقایدشان متحمل خشونت شده ­اند. بازگرداندن «ساختمان تاریخی آرمن» در دوره آک­پارتی به اقلیت ارمنی در استانبول که با استناد به قانون ممنوعیت خرید املاک توسط بنیادهای غیرمسلمان (1936م)، در دهه هشتاد میلادی، مصادره شده بود، امیدها برای رفع مصادره سایر املاک این اقلیت را افزایش داد. از بُعد دیگر هنوز مساله تاریخی مصادره املاک اقلیت ارمنی در ترکیه علیرغم تصویب قوانینی در پارلمان حل نشده است. نامه جاثلیق آرام اول رهبر ارامنه سیلیسی در 2013م مبنی بر بازگرداندن مجموعه املاک مصادره شده در 1923م متعلق به حوزه جاثلیقی ارامنه سیلیسی در سیس (کوزان کنونی) از سوی دولت و دادگاه قانون اساسی بدون پاسخ ماند و منجر به شکایت اقلیت ارمنی به دادگاه اروپایی حقوق بشر گردید. 

 آموزش ایجابی تاریخ اقلیت­ها و جلوگیری از نفرت­ پراکنی علیه آنها یکی از تعهدات حقوق بشری دولتها می باشد. تحت تاثیر سیاست رسمی ترکیه، نفرت علیه اقلیت­ها در جامعه تداوم دارد. وقوع حوادث تلخ نظیر ترور هرانت دینک سردبیر روزنامه ارمنی اگوس و قتل سه مسیحی در ملاطیه (2007م)، ناپدیداری اجباری مخالفان کُرد و علوی موید این موضوع است. بیشترین پرونده ­های شکایت علیه ترکیه در دیوان اروپایی حقوق بشر به اقلیت­ها مربوط می­شوند و در اکثر این پرونده­ ها نیز نقض حقوق فرهنگی، زبانی، مذهبی یا اقتصادی اقلیت­ها از سوی دیوان تائید شده است. همچنین مشکلات اقلیت ارمنی در انتخاب پاتریارک مرکز دینی ارامنه استانبول، ایجاد موسسات آموزشی مذهبی و زبانی و  امکان ثبت مشخصات فرزندان خود با هویت ارمنی ادامه دارد و مدرسه­ ای برای آموزش روحانیون ارمنی نیز وجود ندارد. ممنوعیت تاسیس رادیو و تلویزیون ارمنی، ممنوعیت برگزاری اجتماعات و عدم دسترسی به دادرسی عادلانه از جمله در پرونده هرانت دینک از جمله مصادیقی است که مغایر با تعهدات مندرج در اسناد بین ­المللی حقوق اقلیت­ها می­باشد.  کمیسیون اروپا در گزارش 2014م به انتشار مطالب نفرت ­آمیز علیه اقلیت ارامنه و کردها در رسانه­ های ترکیه، تبعیض علیه علوی­ها، حمله به کلیساهای مسیحی و طرح مسائل تبعیض ­آمیز علیه اقلیت­ها در کتب درسی اشاره و اعلام کرد اقدام موثر حقوقی در این خصوص نشده است.  

آسوری ها، سریانی ها و کلدانی ها از دیگر اقلیت های مذهبی در ترکیه هستند. برای آنها نیز مانند ارمنی ها و یونانی ها حقوقی در معاهده لوزان در نظر گرفته شد که تاکنون از آن بهره مند نشده اند. آنها همواره از  طرف دولت های حاکم، کردهای سنی و نیروهای امنیتی محلی تحت فشار بودند، چنانکه به گزارش گزارشگر سازمان ملل متحد، سریانی ها و کلدانی ها متحمل خشونت جدی به ویژه در حوزه تساهل مذهبی شده و همچنین آنان هیچ مدرسه و نهاد اجتماعی نداشتند و تقریبا از خدمات عمومی منع شده بودند. آمار دقیقی از سریانی های ترکیه وجود ندارد و گفته می شود تعداد آنها به چند هزار نفر می رسد اما تعدادشان نسبت به گذشته بسیار کم شده است.

در خلال جنگ جهانی اول حدود صدها هزار یونانی توسط عثمانی ها از میان رفتند. دولت کنونی ترکیه مدعی است این کشتار ها و اخراج های یونانی ها به ویژه از سال 1964 تنها به دلیل دفاع از خود بوده است. این اقدامات ترکیه موجب کاهش جمعیت یونانی و مسیحیت ارتدوکس در ترکیه شد. آنان با محدودیت هایی همچون خشونت پلیس، تبعیض و محدودیت در آزادی بیان و مذهب روبرو بودند. یونانی های ترکیه که مسیحی یا مسلمان هستند از لحاظ زبانی و نژادی یکدست می باشند.

یهودیان یکی دیگر از اقلیت های نژادی و  مذهبی در ترکیه هستند. بعد از اخراج یهودیان از اسپانیا و پرتغال در سال ۱۴۹۲ میلادی، امپراطوری عثمانی بیشتر این یهودیان را جذب کرده و دارای جمعیت یهودی زیادی شد. بعد از تأسیس رژیم نامشروع اسرائیل بسیاری از یهودیان از ترکیه مهاجرت کردند. سیما مقتدر، در پژوهشی که درباره یهودیان ترکیه انجام داده است، می نویسد: اقلیت یهودی از لحاظ زبانی و نژادی مانند اقلیت مذهبی یونانی ها و ارمنی ها یکدست و همگون نیست. بیشتر افراد یهودی در این کشور افرادی هستند که اجدادشان از اسپانیا اخراج شدند و به عثمانی آمدند. این اقلیت مذهبی موقعیت مناسبی نسبت به سایر اقلیت های دیگردر ترکیه دارد. این موضوع ناشی از مناسبات گرم ترکیه با رژیم صهیونیستی و نیز این تصور آنکارا است که اقلیت یهودی بر خلاف اقلیت ارمنی و یونانی ادعای تاریخی در ترکیه ندارد. این در شرایطی است که اقدام یهودیان در خرید های گسترده زمین در جنوب شرق ترکیه به بهانه پروژه سدسازی گاپ نشان می دهد که آنها چشمداشت ارضی در ترکیه دارند.

برخلاف دیگر اقلیت های مذهبی در ترکیه، یهودیان ترکیه دارای مراکز قابل توجهی در این کشور هستند.  دفتر مرکزی خاخام های ترکیه که در نزدیکی کنیسه «نِوِه شالوم» قرار گرفته است، یکی از مهمترین ساختمانهای یهودیان ترکیه و محل برگزاری نماز و نیایش است. در این کنیسه مراسم عروسی و آیین های مذهبی یهودیان برگزار می شود و نزدیک آن، موزه یهودیان و مدرسه یهودیان قرار گرفته است. اقلیت یهودی استانبول هفته نامه ای به نام «شالوم» را منتشر می کنند که به دو زبان عبری و «لادینو» است. فقط در استانبول 17 کنیسه وجود دارد که سه واحد از آنها پیرامون کنیسه «نِوِه شالوم» واقع شده اند. یهودیان ترکیه که بیشترشان «سکولار» هستند، میراث بجا مانده از اجدادشان را به عنوان نماد قومی خود پاس می دارند و به آنها علاقه ای بیشتر از عقایدشان دارند.

اقلیت یهودیان ترکیه به این موضوع اذعان دارند که با وجود بی توجهی دولت ترکیه به حقوق بشر اقلیت ها که در تعامل خشونت بار ترکیه با کردها، ارمنیها و یونانیان قبرس نمود یافته است، یهودیان این کشور از نوعی رفاه نسبی و حمایت دولت برخوردار بوده و هستند. 

اقلیت دونم ها در ترکیه نیز از نسل یهودیان و ازپیروان «ساباتایا سبی کسی» می باشند که از مدعیان دروغین مسیح بود. وی در سال 1666 با فشار سلطان عثمانی مسلمان شد. دکترین آنها شامل اصولی از دین یهود و اسلام می باشد. دونم ها در تجارت و حرفه موفق بودند اما به لحاظ تاریخی از نخبگان اجتماعی محسوب نمی شدند به دلیل اینکه مسلمانان و یهودیان آنان را به طور کامل قبول نکردند. سال ها تبعیض علیه آنان باعث شد که تعدادی از دونم ها هویت شان را مخفی کنند. اما از دهه 1980 تبعیض علنی علیه آنان کاهش پیدا کرده و مراودات بین آنان و مسلمانان رایج شده است.

ایزدی‌ها یا ایزدیان یا یزدانی‌ها دیگر اقلیت مذهبی در ترکیه هستند. در شمال عراق، سوریه، جنوب شرقی ترکیه و قفقاز زندگی می‌کنند. شمار مهاجران ایزدی در چند دهه اخیر در اروپا رو به فزونی‌ست. ایزدیان به زبان کردی با گویش کرمانجی صحبت می‌کنند. یزدان پاک یا ایزد همان خدای زرتشتیان می‌باشد که در گویش کردهای ایزدی، متداول و مرسوم است. حدود ۵۰ تا ۱۰۰ هزار نفر یزیدی در ترکیه زندگی می‌کنند و از اقلیت کرد محسوب می شوند.

همانگونه که گفتیم در میان اقلیت های مسیحی، یهودی، دونم و ایزدی، دولت ترکیه از یهودیان حمایت می کند ولی دیگر اقلیت های مذهبی را در عرصه های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی حمایت جدی نمی کند. 

تیر ۰۱, ۱۴۰۰ ۱۳:۰۷ Asia/Tehran