در قسمت پایانی مجموعه مقالات تهدیدات بیولوژیکی امریکا در جهان، ابعاد نقض حقوق بین الملل بشر توسط آزمایشگاه های بیولوژیکی امریکا و رویکرد کشورها در این خصوص، بررسی می گردد.

ایالات متحده آمریکا از دیر باز برنامه استفاده از عوامل بیولوژیکی برای ضربه زدن به رقبای خود را اجرا کرده است. عمده ترین برنامه این کشور در جنگ جهانی دوم و طی رقابتی با سایر کشورها نظیر ژاپن گسترش یافت. امریکا همواره برای انحصاری کردن بهره برداری از عوامل بیولوژیک در راستای مقاصد نظامی تلاش کرده است. این کشور در جنگ کره، ویتنام، کوبا از تسلیحات بیولوژیک استفاده کرده است. چنانچه در برنامه های گذشته تشریح شد ایالات متحده بخش اعظم فعالیت های بیولوژیکی نظامی خود را از این کشور خارج کرده و در مراکز سری و بدون نظارت که در اقصی نقاط جهان مستقرهستند، پیگیری می کند. واشنگتن بارها از سوی مراجع بهداشت جهانی و مدافعان محیط زیست به انتشار ویروس های دست کاری شده که سلامت جهانی را به خطر می اندازند، متهم شده است. 

بر اساس قواعد حقوق بین الملل و اسناد مرتبط با آن، حق بر محیط زیست و زندگی  سالم، جزو پایه ای ترین حقوق بشر به شمار می رود. بر این اساس آمریکا و سایر کشورهایی که همکاری بیولوژیکی نظامی با این کشور کرده اند ناقضان حقوق بشر به شمار رفته و در حال ارتکاب جنایت هستند. سازمان ها و محاکم بین المللی بر اساس قواعد حقوق بین الملل، مسئولیت دارند که مقابل این نوع از فعالیت های مخرب بیولوژیکی آمریکا را گرفته و این کشور را مجبور به حفظ رعایت مصلحت بشری و احترام به حقوق بین الملل بشر و بشردوستانه نمایند.

فعالیت های بیولوژیکی نظامی امریکا که عمدتا در پوشش مراکز دفاع بیولوژیکی صورت می گیرند، ناقض اصل حق بشربرای زندگی سالم می باشد که در اسناد بین المللی لازم الاجرا بر آن اشاره شده است. از جمله، ماده 55 فصل نهم منشورملل متحد، دولت ها را متعهد به ترویج راه حل هایی برای حل مشکلات مربوط به سلامت کرده است. از این منظر دولت ها، نه تنها باید شرایط زندگی سالم را برای شهروندان خود فراهم کنند بلکه با عواملی که مخل این هدف است ، مقابله نمایند. این موضوع در اساسنامه سازمان بهداشت جهانی نیز تاکید شده است. همچنین کنوانسیون بین المللی رفع تبعیض نژادی (1965 میلادی) دولت ها را موظف به تامین نیاز سلامت جامعه می داند. طبق بند 4 این کنوانسیون ، حق استفاده از بهداشت عمومی و زندگی سالم ، حقی برابر برای همه ابنای بشر می باشد. کنوانسیون های چهارگانه ژنو نیز که در حوزه حقوق بین الملل بشردوستانه می باشند، نیزهرگونه کاربرد سلاح هایی که همچون سلاح های بیولوژیکی، امکان تفکیک میان نظامیان و غیرنظامیان را ندارند و به محیط زیست آسیب می زنند، ممنوع ساخته است . 

سازمان ملل متحد بر اساس منشور ملل متحد کلیه اعضای خود را ملزم به رعایت حقوق بشر می داند و برای رعایت حقوق بشر باید از هرگونه اقدام مخاطره انگیز در جهت تخریب محیط زندگی بشر جلوگیری شود. بدین ترتیب می توان گفت سازمان ملل متحد در جهت عمل به وظیفه خود یعنی حفظ صلح و امنیت جهانی، همچنین پاسداشت حقوق بشر مسئولیت دارد با نظارت دقیق بر عملکرد خلع سلاح کشورها از وقوع تهدیدات بیولوژیکی جلوگیری کند. شورای امنیت سازمان ملل بر اساس فصل هفتم منشور در صورت وجود تهدید برای صلح و یا نقض صلح یا اقدامات تجاوزکانه  به موضوع ورود کرده، آثار مخرب را از بین برده و صلح و امنیت را برقرار نماید. انجام فعالیت های بیولوژیکی نظامی که آینده بشریت و محیط زیست را بخطر می اندازند، مصداق تهدید صلح جهانی می باشد، اما کارکرد سیاسی شورای امنیت و وجود حق وتو مانع ازشکل گیری نظارت جهانی دقیق بر فعالیت های بیولوژیکی مخفی و نظامی شده است.  

همانطور که در قسمتهای قبلی گفتیم، فعالیت های آزمایشگاهی مخفی ایالات متحده در برخی از کشورهای جهان نشان می دهد واشنگتن  در حال پیگیری آزمایشهای مخرب بیولوژیکی برای ساخت سلاح های بیولوژیکی است. بر اساس قواعد حقوق بین الملل، آمریکا در این خصوص به دلیل نقض قواعد بین المللی، مسئولیت بین المللی دارد. همچنین با توجه به اینکه این اقدامات در خاک کشورهای دیگر انجام می پذیرد دولت پذیرنده، مسئول اعمال و رفتار مخرب آزمایشگاه های موجود در خاک خود است. اینگونه فعالیت های بیولوژیک از منظر اعلامیه جهانی حقوق بشر، میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (مصوب 1966)، میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی (مصوب 1966) و کنوانسیون های ژنو ممنوع است. تمامی اسناد مذکور از منظر حقوقی برای همه کشورها لازم الاجرا می باشد.

براساس قواعد حقوق بین الملل هرگونه اقدام مخاطره انگیز و مخرب برای محیط زیست و سلامت بشریت، ممنوع است. با توجه به ناکارآمدی شورای امنیت در مقابله با فعالیت های بیولوژیکی نظامی امریکا و برخی دیگر از  کشورها، یکی از نهادهایی قضایی که می تواند در این خصوص نقش آفرینی کند، دیوان بین المللی کیفری است.

درباره راهکار مداخله دیوان بین المللی کیفری در خصوص فعالیت های بیولوژیکی نظامی امریکا، دکتر احمد کاظمی دکترای حقوق بین الملل عمومی  در ایران معتقد است:

بر اساس اساسنامه دیوان بین المللی کیفری، دیوان تنها در صورتی می تواند در قضیه ای مداخله نمایید که جرم در کشوری اتفاق افتد که آن کشور صلاحیت دیوان را پذیرفته باشد یا اینکه جرم توسط اتباع کشوری روی دهد که عضو دیوان می باشد. اگرچه امریکا عضو دیوان بین المللی کیفری نیست اما برخی از کشورهایی که آزمایشگاه های بیولوژیکی نظامی امریکا در آنها مستقر می باشند، عضو دیوان بین المللی کیفری هستند. از این منظر امکان بررسی موضوع توسط دیوان بین المللی کیفری وجود دارد. البته از آنجا که دولت های میزبان آزمایشگاه های نظامی امریکا با این کشور همکاری دارند و از طرح شکایت یا ارایه اطلاعات خودداری می کنند، در این خصوص راهکار این است که دادستان دیوان بین المللی کیفری طبق اساسنامه، راساً در این خصوص تحقیقاتی انجام دهد و موضوع وقوع جرم «جنایت علیه انسانیت» که رسیدگی به آن در صلاحیت دیوان بین الللی کیفری قرار دارد ،  را بررسی نماید. 

فعالیت های بیولوژیکی نظامی مخل امنیت زیستی در جهان می باشند. با توجه به ناکارآمدی شورای امنیت ، مجمع عمومی سازمان ملل متحد باید براساس حقوق بین الملل با عوامل برهم زننده امینت زیستی شامل دولت های پذیرنده آزمایشگاه های مخرب آمریکا و عوامل تحقیقات مخرب بیولوژیک ایالات متحده برخورد نماید. بر اساس ماده 6 پیش نویس مسئولیت دولت ها (2001) کلیه ارگانها و مراکزی  که توسط کشوری در اختیار یک کشور دیگر قرار می گیرد در صورت نقض تعهدات بین المللی، مسئولیت تخلف را برای آن کشور ایجاد می کند. بدین ترتیب کلیه کشورهایی که آزمایشگاه های بیولوژیکی نظامی  آمریکا را در پوشش مختلف ، میزبانی می کنند به دلیل عدم رعایت اصل جلوگیری، اصل احتیاطی و نقض قواعد حقوق بین الملل بشر، مسئولیت معاونت در وقوع جرم را دارند.

 در ادامه به رویکرد تعدادی از کشورها از جمله چین، روسیه و ایران درباره فعالیت های بیولوژیکی نظامی امریکا می پردازیم. چین به عنوان کشوری که همواره خطر آزمایشگاه های بیولوژیک آمریکا را در اطراف مرزهای خود حس می کند. در حال مطالعه طرح های برای اقدام متقابل در صورت نیاز است. چین به عنوان یک قدرت در حال رقابت با آمریکا، تحقیقات بیولوژیک و ویروس شناسی بسیار گسترده ای را در برنامه کار خود دارد زیرا از احتمال بروز چنین جنگی نگران است. 

روسیه نیز همواره به فعالیت های بیولوژیکی آمریکا در نزدیکی مرزهای خود واکنش نشان داده و بارها از وضعیت آزمایشگاه های آمریکایی در کشورهای همسایه و استقلال یافته از شوروی براز نگرانی کرده است. روسیه همواره معتقد است که اقدامات بیولوژیک آمریکا در این مناطق خصوصا گرجستان و اوکراین برای ضربه زدن به توان روسیه بوده و اعلام کرده است که برای برخورد با این کشور دارای آمادگی است. همچنین مهمترین مسئله حل و فصل نشده میان روسیه و آمریکا، پیمان کنترل سلاح های تهاجمی استراتژیک تحت عنوان  استارت جدید است که مدت زمان آن در سال 2021 منقضی شد. این پیمان در فوریه 2021 توسط روسیه و آمریکا به مدت 5 سال تمدید شد. اما هنوز با چالش های جدی مواجه است.

پس از بحران نشت ویروس از آزمایشگاه های بیولوژیکی امریکا در اوکراین در سال 2020، وزارت بهداشت اوکراین و کشورهای اروپایی ، طرح سختگیرانه تری برای فعالیت های آمریکا به وجود آورد اما آن را متوقف نکردند. این محدودیت ها در اثر اعتراضات مردم اوکراین به سیاست های بهداشتی این کشور پدید آمد. ایالات متحده همواره مانع از بازرسی و تحقیقات در آزمایشگاه های مربوط به خود شده است. این رویکرد با واکنش نمایندگان کشورهای ایتالیا، آلمان، نروژ، یونان و روسیه  مواجه شده است و آنها طی بیانیه هایی خواستار افشای اطلاعات آزمایشگاه های بیولوژیکی آمریکا توسط دولت های پذیرنده شده اند. 

ایران نیز به دلیل وجود مرز مشترک با برخی کشورهایی که آمریکا در آنها به فعالیت های مخرب بیولوژیکی مشغول است، برای سلامت مردم خود احساس خطر می کند. چرا که یکی از جدی ترین اهداف پنتاگون که برنامه باصطلاح «دفاع زیستی خطرناک» نیز زیر مجموعه آن است، استفاده از سلاح های بیولوژیکی علیه ایران است. بر این اساس، سازمان پدافند غیر عامل ایران با زیر نظر داشتن کامل تحرکات مخرب بیولوژیکی آمریکا در منطقه ، سعی در تشویق نهاد های بین المللی برای ورود به این پرونده و نظارت بر آزمایشگاه های مخفی آمریکا دارد. 

شهریور ۲۴, ۱۴۰۰ ۰۸:۰۶ Asia/Tehran